HISTORIA SISTEMA DIREITU TIMOR-LESTE
Illa Timor atrai komersiante Xinezes iha sékulu VIII no mós Malaiu sira
tanba ai-kameli, baninben no banin knuuk ne’ebé nudar matéria primariu
ba halo lilin. Bainhira Portugés sira too iha illa Timor iha 1512, illa
ne’e ukun husi reinu boot rua Serviaun (wewiku) no Belo (wehale).
Portugal mós lori misionariu no relijiaun katólika ne’ebé ohin loron sai
maioria. Bainhira governadór dahuluk husi Portugal too iha illa Timor
iha tinan 1702, hahú hamosu organizasaun ukun kolonial iha Timor, tau
naran Timor Portugés.
Tratadu Lisboa ne’ebé estabelese iha 20
Abril 1859 entre reinu Portugal no Olanda lori ba demarkasaun teritóriu
hirak ne’ebé pretense ba portugés no olandés. Tuir termus tratadu ne’e
Portugal entrega ba Olanda; Larantuka, Sika, no illa Flores, Wouré, illa
Adonara no Pamung Kaju iha illa Solor. Responde ba ne’e, Olanda mós
entrega reinu Maubara, Ambeno no Ataúro ba Portugal no olandés sira selu
mós osan 200 000 florins hanesan kompensasaun ba Portugal. Iha 1914
desizaun arbitral asina husi Portugal no Olanda hakotu ona konflitu
entre nasaun rua ne’e, fiksa mós fronteira ne’ebé fahe illa Timor ba
rua, vigora too ohin loron; Timor Leste no NTT.
Iha funu mundial
daruak, iha fulan Dezembru 1941, hafoin Japaun nia atake ba amerika nia
baze naval Pearl Harbor, illa Timor okupa tiha husi tropas Olandés no
Australianu tanba hakarak prevene invazaun Japoneza, ne’e hanesan
violasaun ba Polítika neutralidade ukun kolonial portugés nian. Hanesan
protestu Portugal haruka nia tropas ne’ebé koloka iha Mozambique ba
Timor Portugés. Japaun invade Timor Portugés iha 1942, forsa aliadu no
timor oan voluntariu, balun koñesidu maka hanesan Dom Aleixo, halo funu
gerilla kontra forsa japones. Funu ne’e koñesidu ho naran BATALHA DE
TIMOR (1942-1943) hamate ema Timor barak entre rihun 40 too rihun 70.
Atu rekupera fali Timor Portugés, governu Antonio Salazar asina akordu
ida ho Estadus Unidus hodi entrega Açores sai hanesan baze aérea
Estadus Unidus nia forsas armadas.
Asembleia Jeral Nasoens Unidas
liu husi rezolusaun 1514 (XV) data 14 Dezembru 1960 iha momento ne’ebá
konsidera Timor Portugés nudar Teritóriu La Autónoma iha administrasaun
Portugeza nia okos. Rezolusaun ne’e governu Portugés António Salazar no
Marcelo Caetano la simu no mós la kondiz ho Konstituisaun 1933 Portugal
nian ne’ebé konsidera teritóriu Timor Portugés nudar parte integrante
husi Portugal. Maibé iha tinan 1974, rezolusaun ne’e governu portugés
(konsellu revolusaun) mós simu liu husi lei 7/74, 27 Jullu ne’ebé hatudu
ninia aseitasaun ba teritóriu ultramarinu hotu nia independénsia,
inklui mós Timor Portugés.
Iha altura ne’ebá, administrasaun
Portugeza promove kriasaun partidus polítikus timor oan nian. Nune’e
harii Partidu Polítiku tolu:
• Uniaun Demokratiku Timor (UDT), defende federasaun Timor Portugés ba Portugal, hafoin preparadu ona maka ukun an.
• Asosiasaun Sosial Demokrata Timor (ASDT) ne’ebé hafoin muda ba FRETILIN, defende independénsia total.
• Asosiasaun Popular Demokrátiku Timorense (APODETI), defende
integrasaun Timor Portugés ba Indonézia ho estatutu nudar rejiaun
autónoma, hafoin halo referendum ida hodi husu se hakarak ukun rasik an
ka kontinua nafatin ho Indonézia.
Portugal organiza mós eleisaun
lokal ida atu forma Asembleia hodi prepara mekanismu hotu ba ukun an.
FRETILIN manan ho 55%, UDT 40% no APODETI oituan deit. Tanba la simu,
UDT liu husi Francisco Lopes Da Cruz ho influensia husi Indonézia,
desidi halo Golpe Estadu hasoru FRETILIN iha 10 Agostu 1975 ho razaun
dehan prevene influensia komunismu iha Timor Portugés. FRETILIN halo
kontra golpe iha loron 15 fulan Agostu tinan refere no konsege duni UDT
ba fronteira. Governador Lemos Pires refujia ho forsas ba illa Atauro.
28 Novembru 1975 FRETILIN deklara independénsia ne’ebé hahoriS Repúblika
Demokratika Timor Leste (RDTL).
Indonesia invade Timor Leste
iha 7 Dezembru 1975, FRETILIN ho liman kroat FALINTIL hamutuk ho povu
Maubere refujia ba foho no halo funu gerrilla. 1999 Timor Leste hetan
oportunidade hodi desidi validade no razaun independénsia liu husi
referendum hodi rejeita autonomia espesial ne’ebé oferese husi
Indonézia.
Timor Leste tama iha periodu tranzisaun ho
supervizaun ONU nian hodi prepara ba restaurasaun ukun an. Iha 2002
FRETILIN ne’ebé manan iha primeira eleisaun asembleia konstituente
hamutuk ho ONU liu husi nia Prezidente Partidu, Lu Olo deklara
restaurasaun independénsia ne’ebé proklama iha 28 Novembru 1975. RDTL
hamriik fila fali ho nia orgaun estadu tomak liu husi Kontituisaun RDTL
ne’ebé hakerek husi Asembleia Konstituente.
Sistema direitu ne’ebé vigora iha Timor Leste tuir lalaok Istória nian?
Haree husi kontestu istóriku Timor Leste nian hanesan elabora ona iha
leten Timor Leste iha tempu kolonialismu portugeza nian, regula ho
sistema direitu sivil ne’ebé aplika iha Portugal. No mós iha kontekstu
lokal direitu kostumeiru ka tradisional Timor Leste nian mós sai hanesan
fonte ba regulamentu no rezolusaun konflitu liu husi poder ne’ebé
delega husi administrasaun sentral portugés nian ba liurai sira hanesan
parseiru lideransa iha nivel lokal. Kontituisaun Repúblika Portugeza,
Kódigus sira ne’ebé vigora iha Portugal sai mós konjuntu regulamentu no
regras ne’ebé uza hodi regula funsionamentu no estrutura Polítiku-sosial
iha Timor Portugés.
FRETILIN proklama RDTL 28 Novembru 1975
Iha loron ne’ebé FRETILIN proklama independénsia Timor Portugés hodi
hafoin hanaran Repúblika Demokratika Timor Leste, haforsa mós ho
konstituisaun ida ne’ebé kompletu ho estrutura Estadu nian, katak iha
Prezidente Repúblika, Primeiru Ministru ho nia gabinete no mós Asembleia
Nasional ida ho sistema Partidu úniku. FRETILIN konsidera hanesan
reprezentante uniku no lejitimu husi povu Timor Leste. Maibé vigensia
husi I konstituisaun RDTL ne’e sai interompidu ho invazaun Indonézia
nian iha 7 Dezembru 1975. Katak I Konsituisaun RDTL ne’e la efetivu atu
aplika iha Estadu foun ne’e nia teritóriu tanba invazaun husi railiur,
maibé nia serve mós hanesan baze legal ida hodi afirma luta naruk ba
ukun rasik an povu Timor Leste ne’ebé hakarak hari Estadu soberanu ida.
Indonézia nia okupasaun
Hafoin invade tiha Repúblika Demokratiku Timor Leste ne’ebé proklama
unilateralmente husi FRETILIN, governu Indonézia anula hotu legalidade
husi sistema direitu Portugal nian iha Timor Leste hodi depois aplika
sira nia Konstituisaun/ UUD 1945 no sistema direitu sivil Indonézia nian
(ne’ebé adopta barak liu husi sistema direitu sivil Olanda nian) iha
Timor Leste ne’ebé sira hanaran Timor-Timur. Tuir versaun governu
Indonézia, sira nia baze legal tama iha Timor Leste mak:
"UU No.
7 Th. 1976 (LN. 1976-36) tentang Pengesahan Penyatuan Timor Timur ke
dalam Negara Kesatuan Republik Indonesia. Selain itu juga lahir PP No.
19 Th. 1976 (LN. 1976-36) tentang Pembentukan Propinsi Daerah Tingkat I
Timor Timur serta dipertegas lagi melalui Ketetapan MPR No. VI/MPR/1976
yang mengukuhkan penyatuan wilayah Timor Timur yang terjadi pada tanggal
17 Juli 1976 ke dalam wilayah Nergara Kesatuan RI. Proses integrasi ini
didasarkan pada Deklarasi Balibo yang ditandatangani pada tanggal 30
November 1975. Deklarasi Balibo dan ketentuan-ketentuan di atas menjadi
dasar klaim bagi pemerintah Indonesia."
Durante tinan 24
Indonézia aplika ninia leis sira iha Timor Leste no kódigus sira
Indonézia nian vigora hodi regula funsionamentu estrutura provinsia
Timor-Timur ne’ebé la hetan rekoñesimentu de jure & de facto husi
Komunidade Internasional liu husi ONU. Hafoin luta naruk no sakrifisiu
tomak husi povu Timor Leste ne’ebé luta ba independénsia, iha 1999 ONU
realiza referendum ne’ebé konkorda husi Indonesia no Portugal liu husi
akordu Maiu iha ONU. Referendum ne’e hodi husu povu Timor Leste nia
hakarak simu ka lasimu autonomia atu kontinua hanesan provinsia
Indonézia nian. Maioria 78% povu Timor Leste hili rejeita autonomia
espesial no ONU prepara prosesu tranzitóriu ba independénsia total.
ONU nia administrasaun
United Nations Transitional Administration in East Timor (UNTAET) nudar
administrasaun sivil provizoriu no mós dezempeña papel nudar misaun
mantein dame iha teritóriu Timor-Leste, harii iha 25 Outubru 1999 no
servisu too TL nia independénsia iha 20 Maiu 2002. Baze legal ba
estabelesimentu UNTAET mak Rezolusaun Konsellu Seguransa ONU nian númeru
1272. Durante ONU nia administrasaun, Timor Leste adopta regulamentu
hotu ne’ebé misaun ONU kria no mós tribunal sira kontinua funsiona ho
Kódigu penal no sivil Indonézia nian ne’ebé tama iha vigor desde la
kontradiz ho direitus umanus no normas demokrasia nian. Polítika ida
ne’e halo atu simplesmente garante prosesu tranzisaun lao ho normal no
di’ak hodi prepara ba harii estadu RDTL liu husi eleisaun asembleia
konstituente. Hafoin eleisaun, FRETILIN manan maioria absoluta no
hamutuk ho partidus Polítikus sira seluk ne’ebé iha asentu iha A.K halo
Konstitusaun RDTL ne’ebé sai baze legal no fundasaun hodi restaura hikas
Estadu Repúblika Demokrátika Timor Leste (RDTL).
Restaurasaun Independénsia RDTL 20 Maiu 2002
Hafoin iha ona Konstituisaun RDTL ne’ebé halo husi Asembleia
Konstituente, independénsia RDTL restaura hikas iha 20 Maiu 2002. Hahú
husi ne’ebá nasaun-estadu RDTL hamriik mesak ona ho nia soberania rasik,
bazeia no funsiona tuir mandatu Konstituisaun RDTL no lei oan sira
ne’ebé kria tuir mai. Ezisténsia Estadu RDTL no nia legalidade tomak
nudar realidade fundamental ne’ebé garante husi KRDTL no rezultadu
kronolójiku husi luta naruk povu Timor Leste nian.
Konkluzaun
Bazeia ba análize no elaborasaun sira iha leten ita bele konklui katak
leis ka sistema direitu ne’ebé aplika iha Timor Leste depende ba tempu
no sirkumstánsia históriku ne’ebé nasaun Timor-Leste hasoru. Antes
entrada kolonialismu portugés, sistema direitu kostumeiru Timor nian
funsiona liu husi ukun nain sira iha monarkia tradisional ne’ebé ukun
illa refere. Tuir fali ho domíniu kolonialismu rua, Portugal no Olanda,
fahe illa Timor liu husi tratadu ne’ebé rai rua konkorda hodi nune’e
Timor Leste pretense ba Portugal no Timor Oeste ba Olanda. Durante
Portugal nia ukun aplika sistema direitu sivil portugés nian. Konjuntu
regulamentus no regras portugés la’o hamutuk ho direitu kostumeiru ema
Timor Leste nian aplika hodi garante justisa no funsionamentu normal
sosiedade timorense. Tuir mai fali FRETILIN proklama RDTL iha 28
Novembru 1975, ne’ebé ho konsekuensia harii estadu RDTL ne’ebé bazeia ba
I Konstitusaun RDTL. Hafoin, liu fulan tolu RDTL hamriik, tanba
kontradisaun entre ema Timor no ambisaun jeopolítika Indonézia nian,
halo forsas armadas Indonézia invade Timor Leste no proklama TL nudar
sira nia provinsia liu husi rezolusaun sira MPR nian (Asembleia
Reprezentante Povu Indonézia) bazeia ba sira nia klaim liu husi
Proklamasaun integrasaun Balibo (de faktu halo fali iha Balibeach Hotel
iha Bali). Konsekuensia maka sistema direitu sivil Indonesia nian vigora
iha TL no mós TL nudar provinsia Indonézia nian obdese ba UUD 1945.
Maibe tanba luta naruk povu TL nian maka lori ba referendum hodi rejeita
Indonézia nia domíniu. Nune’e ONU lidera prosesu tranzisaun TL ba ukun
an liu husi harii UNTAET ho rezolusaun konsellu seguransa ONU nian.
Hafoin ne’e iha faze ikus fali FRETILIN manan eleisaun Asembleia
Konstituente hodi hakerek Konstituisaun RDTL ne’ebé sai baze ba harii no
restaura hikas Independénsia RDTL nian. RDTL restaura hikas iha 20 Maiu
2002 ho nia Konstituisaun rasik ne’ebé adopta forma estadu Repúblikanu,
demokrasia ho sistema governu semi-prezidensialista tuir mandatu KRDTL
nian no mós uza sistema direitu sivil ho leis kodifikadus sira ne’ebé
halo husi orgaun lejislativu no ezekutivu ne’ebé hetan inspirasaun husi
sistema direitu portugés nian